Vực dậy nền kinh tế Ở đầu Thời tăm tối, khu vực Bắc Âu chủ yếu là rừng rậm. Đến năm 1000 Công nguyên, phần lớn rừng đã biến mất và hầu hết số còn lại cũng đang lâm vào cảnh tương tự, được thay bằng đất nông trại và bãi cỏ. Đất đai vô cùng màu mỡ, một lớp hoàng thổ trầm lắng trong Kỷ băng hà vừa qua. Có hai phát minh then chốt làm đẩy nhanh tốc độ phá rừng ở châu Âu và dẫn đến gia tăng quá trình sản xuất lương thực. Đầu tiên là chiếc vòng cổ ngựa xuất hiện ở Trung Hoa và dần được lưu truyền sang phía tây. Vòng cổ cải tiến này đặt vừa vào ức ngựa thay vì chèn vào khí quản, nên ngựa có thể kéo được nhiều hàng hơn mà không lo bị nghẹt thở. Phát minh thứ hai là một chiếc cày nặng, có bánh, cắt vào lòng đất sâu và xới lên những hệ thống rễ chằng chịt của những khu rừng cũ. Sản lượng lương thực tăng nhanh chóng mặt là nền tảng để phát triển dân số và vực dậy nền kinh tế ở châu Âu. Dân số tăng thêm và không còn nhu cầu ở thía ấp nữa, nên di cư sang các thị trấn ngày càng lớn mạnh để đáp ứng các nhu cầu của thị trường lớn hơn. Lương thực thặng dư và các sản phẩm của ngành nghề mới (ví dụ: may quần áo, đóng tàu, làm dụng cụ) được mua bán ở các thị trường mới và hội chợ. Các nhà vua khuyến khích phát triển thị trấn, vì cư dân ở đó thường liên minh với chính quyền trung ương thay vì các lãnh chúa phong kiến địa phương. Cư dân của thị trấn đóng thuế thay vì nộp sưu. Trong các thị trấn xuất hiện một tầng lớp trung gian mới sinh sống bằng cách buôn bán, sản xuất công nghiệp và cho vay tiền. Thương nhân khống chế các chính quyền ở thị trấn, ngày càng giàu có và uy quyền. Thợ thủ công và thương nhân tự tập hợp thành những liên hiệp gọi là phường hội. Những liên hiệp này kiểm soát giá cả và sản lượng, bảo đảm tiêu chuẩn cao về dịch vụ và sản xuất và tổ chức các chương trình đào tạo nghề thủ công thông qua hình thức học việc. Những biện pháp kiểm soát này giúp bảo đảm sản phẩm đạt chất lượng cao và giúp cho đời sống của các thành viên trong phường hội trở nên sung túc. Những người trong cùng một phường hội thường tụ tập ở một vùng nào đó của thị trấn, như Threadneedle Street (Đường kim chỉ) và Ironmongers Lane (Phố hàng sắt) ở London. Các phường hội tạo thành những khối quyền lực quan trọng trong cơ cấu chính trị của thị trấn. Hoạt động giao thương nở rộ giúp cho khâu sản xuất bước vào một thời kỳ bùng nổ mới. Cả hai yếu tố này đều giúp phát triển ngành ngân hàng chủ yếu tập trung ở vùng phía bắc Italy vào thế kỷ XIII. Những người mới tham gia làm ăn cần có tiền để khởi nghiệp và hoạt động cho hiệu quả. Tiền tệ đóng vai trò làm phương tiện trao đổi và tiêu chuẩn giá trị, đồng thời, đó là yếu tố cần thiết để thoát khỏi nền kinh tế hàng đổi hàng kém hiệu quả. Italy có được thặng dư tiền mặt nhờ vào các cuộc giao dịch đầy lợi nhuận qua Địa Trung Hải, nhất là với người Levant. Đồng vàng florin của Florence trở thành đồng tiền phổ biến nhất vào cuối thời Trung Cổ.